teaser1logosyllogos

Ο κεμεντζές (η λύρα)

06 02-01 kementze 100pxΟ κεμεντζές ή η κεμεντζέ είναι το βασικότερο μουσικό όργανο των Ποντίων, περισσότερο διαδε- δομένο στον Ανατολικό Πόντο και λιγότερο στον Δυτικό. Σύμφωνα με τον Παύλο Χαιρόπουλο η κα- ταγωγή του κεμεντζέ ανάγεται στην Μεσοποταμία, στην Αίγυπτο και στην Ελλάδα. Στην Περσία υ- πήρχε ένα όργανο με την ονομασία «καμάντσια», όπως και στον Καύκασο με το όνομα «καμάντσιες». Ίσως από τις ονομασίες αυτές να προέρχεται το «κεμεντζέ» ή «κεμεντσέ». Σε μια επίσκεψή μου στο μουσείο λαϊκών οργάνων στο Νέο Δελχί της Ινδίας, είδα τρεις λύρες που έμοιαζαν με την πο- ντιακή, σε μεγαλύτερο μέγεθος, με χορδές από έντερα ζώων όπως ήταν αρχικά οι χορδές στον Πό- ντο. Φαίνεται ότι το όργανο αυτό ήταν διαδομένο στην περιοχή.

 Αγγείον ή τουλούμ’ ή τουλούμ’ ζουρνά (τσαμπούνα ή γκάιντα)

Το όργανο αυτ06 02-03 touloum 100xό αποτελείται από τα εξής μέρη:

1.      Το ποστ’ (δέρμα ζώου, ασκί)

2.      Τη στομωτήρα ή φυσερόν (επιστόμιο)

3.      Το αγγόξυλον ή ναβ, μέσα στο οποίο είναι τοποθετημένα παράλληλα τα δύο καλάμια με τα τσιμπόνια (γλωσσίδια) που παράγουν τον ήχο.

Ταούλ’ (νταούλι)

06 02-05 taoul 100pxΕίναι το κυρίαρχο όργανο συνοδείας του ζουρνά, του αγγείου (γκάιντα) και σπανιότερα του κεμεντζέ (λύρα). Το χρησιμοποιούσαν κυρίως στους ανοι¬χτούς χώρους λόγω της μεγάλης του ηχητικής έντασης, λιγότερο δε στους κλειστούς όπου έπαιζαν πιο μαλακά για να μην σκεπάζει τον ήχο των άλλων οργάνων, ιδίως του κεμεντζέ.

 Η ζουρνά ή ο ζουρνάς

06 02-02 zourna 100Στις κοινωνικές εκδηλώσεις που γινόταν σε ανοιχτούς χώρους στον Πόντο, κυρίαρχο ρόλο έπαιζε ο ζουρνάς με τη συνοδεία νταουλιού, και κατά δεύτερο το αγγείον (τουλούμ’). Λόγω της μεγάλης ηχητικής έντασης ακουγόταν σε μεγάλη απόσταση και έδινε τη δυνατότητα να χορεύουν πάρα πολλά άτομα ακούγοντάς το, κάτι που δεν μπορούσε να συμβεί με τον κεμεντζέ (λύρα).

 Χειλιαύρι(ν) ή Χειλιαύλι(ν) - (χιλίαυλος) Γαβάλ ή γαβαλόπον (φλογέρα)

06 02-04 gabal 100pxΜε αυτά τα ονόματα συναντάμε το συγκεκριμένο όργανο στον Πόντο. Ήταν κατεξοχήν ποιμενικό όργανο που το κατασκεύαζαν οι βοσκοί στα βουνά του Πόντου και παίζοντάς το περνούσαν ευχάριστα τις ατέλειωτες ημέρες της μοναξιάς τους. Στην περιοχή της Ματσούκας αυτό το όργανο απέδιδε περί¬φημα τον ανεπανάληπτο βουκολικό σκοπό "μακρύν καϊτέν" ή "ορμανί καϊτέν" ή "ομάλια" (μακρόσυρτος σκοπός ή σκοπός του δάσους).

Κλαρίνο

06 02-07 klarino 100pxΤο κλαρίνο ώς λαϊκο μουσικό όργανο έρχεται στην Ελλάδα γύρω στα μέσα του 19ου αιώνα. Στον Πόντο το βρίσκουμε συχνά στην περιοχή του Καρς.

 

Έχει επίμηκες σωληνωτό σχήμα, ενώ στο σώμα του διακρίνονται έξι βασικές οπές μπροστά και μία οπή στην πίσω πλευρά, μοιάζοντας οπτικά με φλογέρα και άλλα αντίστοιχα πνευστά μουσικά όργανα. Επιπλέον όμως, το κλαρίνο έχει και μια σειρά από μεταλλικά κλειδιά που καλύπτουν ή αποκαλύπτουν άλλες οπές στο σώμα του. Ο ήχος του κλαρίνου προέρχεται από το παλλόμενο επιγλωσσίδιο που βρίσκεται τοποθετημένο στο επιστόμιο στην κορυφή του οργάνου, και στο οποίο στερεώνεται μέσω του σφιγκτήρα.

 

Κεμανές

06 02-06 normal kemanes 100pxΈχει φιαλόσχημο σχήμα, είναι πιο μεγάλο όμως σε όγκο και σχήμα από τη λύρα. Στον Πόντο το βρίσκουμε συχνά στην περιοχή του Ακ Νταγ Ματέν.

Κατασκευάζεται από τα ίδια υλικά με τη λύρα. Η προέλευσή του έχει συγγένεια με τον κεμανέ της Καππαδοκίας, είναι όμως μεγαλύτερος και διαφέρει στον τρόπο χορδίσματος και κατ’ επέκταση στον τρόπο παιξίματος. Σε αντίθεση με τη λύρα, στον κεμανέ έχουμε 4η και 5η χορδές, με άλλες 4 συμπαθητικές κάτω από την ταστιέρα (γλώσσα ή σπαλέρ), οι οποίες επίσης περνάνε κάτω από τον καβαλάρη (γάϊδαρον) και χορδοδέτη (παλληκάρ’).

Ούτι

06 02-08 outi red 100pxΠαίζεται σόλο η με άλλα όργανα στην μουσική παράδοση των Ελλήνων της Μικράς Ασίας. Στον Πόντο το βρίσκουμε συχνά ως συνοδία με άλλα μουσικά όργανα στην περιοχή του Ακ Νταγ Ματέν.

Βιολί

06 02-09 violin 100pxTo βιολί ως λαϊκό μουσικό όργανο, εμφανίζεται στην Ελλάδα από τον 17ο αιώνα. Στον Πόντο το βρίσκουμε συχνά ως συνοδεία με άλλα μουσικά όργανα στην περιοχή του Ακ Νταγ Ματέν. Συνήθως παίζεται κάθετα, όπως η ποντιακή λύρα.